Buğday ve arpa, sulama tasarımı açısından sıraya ekilen mahsullerden ayrışır. Mibzerle ekimde sıra aralığı çoğunlukla 12–17 cm düzeyindedir; yani tarla yüzeyi bitkiyle neredeyse tamamen kaplanır. Bu tek başına yöntem seçimini belirleyen teknik gerçektir.
1. Neden damla sulama tahılda yaygın değil?
Damla sulamada su, lateral boru üzerindeki damlatıcılardan çıkar ve toprakta sınırlı bir ıslak hacim oluşturur. Dar sıralı bir tahıl tarlasında bütün kök bölgesini ıslatmak için laterallerin çok sık döşenmesi gerekir. Bunun iki sonucu olur:
- Metraj artar: Dekara düşen lateral uzunluğu, 70 cm sıralı bir mahsule kıyasla kat kat yükselir. Lateral metrajı doğrudan maliyet demektir.
- Sökme-serme yükü artar: Tahıl hasadı ve toprak işleme, yüzeye serilen laterallerin her sezon toplanmasını gerektirir.
Bu nedenle tahılda yaygın uygulama yağmurlamadır: su yüzeye eşit dağılır, sıra aralığından bağımsız çalışır ve sistem taşınabilir kurulabilir. Damla sulama tahılda teknik olarak mümkündür; kararı belirleyen, dekara düşen sistem maliyetinin ürün gelirine oranıdır.
2. Günlük su ihtiyacı: ETc = ET0 × Kc
Yöntemden bağımsız olarak, bitkinin günlük su tüketimi aynı formülle bulunur:
ETc (mm/gün) = ET0 (mm/gün) × Kc
ET0 bölgeye ve güne özgüdür; meteoroloji istasyonu verisinden veya il/ilçe tarım müdürlüğünün yayımladığı sulama programlarından alınır. Kc gelişme dönemine göre değişir.
| Dönem | Kc (yaklaşık) | Açıklama |
|---|---|---|
| Başlangıç (çıkış–kardeşlenme) | 0,30 – 0,40 | Toprak yüzeyi büyük ölçüde açık |
| Gelişme | artan | Sapa kalkma ile örtü hızla kapanır |
| Orta dönem (başaklanma–süt olum) | ≈ 1,15 | Su tüketiminin en yüksek olduğu dönem |
| Son dönem (sarı olum–hasat) | 0,25 – 0,40 | Su tüketimi hızla düşer |
Örnek hesap. Örnek olarak ET0 = 5 mm/gün ve orta dönem (Kc = 1,15) alalım:
ETc = 5 × 1,15 = 5,75 mm/gün
1 mm = dekara 1 ton (1 m³) su demektir. Yani bu koşulda dekara günde yaklaşık 5,75 m³ su gerekir.
3. Kritik dönemler
Tahılda su eksikliğinin en çok zarar verdiği dönemler kardeşlenme, sapa kalkma ve başaklanma–tane dolum dönemleridir. Sulama programı yapılırken bu dönemlerde toprak neminin sürekliliği önceliklidir. Sarı olumdan sonra su ihtiyacı hızla azalır.
4. Yağmurlama şiddeti ve süre hesabı
Yağmurlamada temel büyüklük yağmurlama şiddetidir (mm/saat):
Şiddet (mm/saat) = Sprink debisi (L/saat) ÷ (sprink aralığı × hat aralığı, m²)
Örnek: 1.500 L/saat debili bir sprink, 12 m × 12 m düzende çalışıyorsa:
1.500 ÷ 144 = ≈ 10,4 mm/saat
Günlük ihtiyaç 5,75 mm ise, sulama süresi 5,75 ÷ 10,4 ≈ 0,55 saat (≈33 dakika) olur. Uygulamada sulama her gün değil, birkaç günde bir ve biriken ihtiyaç kadar yapılır.
Önemli sınır: Yağmurlama şiddeti, toprağın su alma hızını (infiltrasyon) aşmamalıdır. Aştığı anda su yüzeyde birikir ve akış başlar — bu hem su kaybı hem erozyon demektir. Ağır bünyeli (killi) topraklarda düşük şiddetli düzen tercih edilir.
5. Örtüşme (overlap) neden şart?
Sprink ıslatma yarıçapının sonuna doğru su dağılımı seyrelir. Bu nedenle sprinkler, ıslatma çaplarının birbirini kesecek şekilde yerleştirilir. Kare düzende sprink aralığı, ıslatma çapının yaklaşık %60–65'i alınır. Örtüşme yetersizse tarlada kuru şeritler kalır; bu genellikle sulama sonrası bitki gelişimindeki bantlaşmadan anlaşılır.
Rüzgâr, dağılımı bozan en büyük etkendir. Rüzgârlı saatlerde sulama, hem dağılım düzgünlüğünü hem buharlaşma kaybını olumsuz etkiler.
6. Sistem bileşenleri
- Ana hat ve laterale: mandallı (hızlı bağlantılı) borular, tarla içinde sökülüp taşınabilir kurgu sağlar.
- Sprinkler: tarla büyüklüğüne ve basınca göre sprink veya sulama silahı seçilir.
- Filtre: kaynağa göre seçilir — kuyu suyunda kum ayırıcı, açık kaynakta elek/disk kademesi.
- Ölçüm: hat başına manometre; basınç düşüşü sistemin durumunu gösteren en pratik göstergedir.
7. Özet
- Tahılda sıra aralığı dar olduğu için yaygın yöntem yağmurlamadır; damla teknik olarak mümkün ama metraj maliyeti belirleyicidir.
- Su ihtiyacı ETc = ET0 × Kc ile hesaplanır; orta dönemde Kc ≈ 1,15 (FAO-56 referansı).
- Yağmurlama şiddeti, toprağın su alma hızını aşmamalıdır.
- Sprink aralığı ıslatma çapının %60–65'i alınarak örtüşme sağlanır.
İlgili ürün grupları: yağmurlama sulama, sulama boruları, filtre ve ekipman. Hesap tabloları için teknik bilgiler sayfasına, ürün listesi için kataloğa bakabilirsiniz.